Nieuw woordenboek der Nederlandsche taal. 1ste druk Van Dale

Year: 1872
Place: Gravenhage-Leiden-Arnhem
Publisher: Martinus Nijhoff-A.W. Sijthoff-D.H. Thieme
Edition: 1st
Language: NL
Pages: 12 p+1304 p+60 p+32 p+VIII p+22
Condition: G
Cover condition: G
Binding: HC

- Originele eerste druk (1872) onder de naam Van Dale.

- De editie uit 1872 staat in de taalgeschiedenis bekend als het allereerste woordenboek waarin de naam van de legendarische lexicograaf Johan Hendrik van Dale op de titelpagina verscheen. Hoewel het boek formeel de geschiedenis inging als de tweede druk van het bestaande Nieuw Woordenboek der Nederlandsche taalvan de gebroeders Calisch, legde deze specifieke uitgave de fundering voor wat we vandaag de dag kennen als de Dikke Van Dale. Van Dale had in 1867 van een collectief van uitgevers de opdracht gekregen om dit destijds onsuccesvolle woordenboek grondig te herschrijven. Hij nam die taak zo serieus dat hij de definities volledig herzag en duizenden nieuwe woorden, spreekwoorden en vaktermen toevoegde. Daarnaast paste hij als een van de eersten consequent de destijds gloednieuwe spelling-De Vries en Te Winkel toe, die de historische basis vormt voor onze huidige Nederlandse spelling.
Het verhaal achter de publicatie kent echter een tragische wending, want de auteur stierf vlak voor de voltooiing. Terwijl de eerste losse afleveringen van het woordenboek in 1872 begonnen te verschijnen, werd Van Dale getroffen door de pokken. Hij overleed op 19 mei 1872, toen het lexicon tot de letter 'Y' gevorderd was, waarna zijn 21-jarige leerling Jan Manhave het monnikenwerk voltooide. Het volledige gebonden boek kwam uiteindelijk in 1874 op de markt.
Bladeren door deze editie is een fascinerende reis door de 19e-eeuwse maatschappij. Alledaagse woorden zoals auto, radio of televisie bestonden simpelweg nog niet, maar het woord automaat stond er al wel in, destijds gedefinieerd als een "kunstwerktuig dat zich zonder uitwendige hulp schijnbaar van zelf beweegt". Ook viel het boek op door veel ruimte te bieden aan streek- en plantennamen, en waarschuwde Van Dale actief tegen "ingewortelde germanismen" om de Nederlandse taal zuiver te houden. Wie destijds zocht naar een kaft met de titel 'Dikke Van Dale' kwam overigens bedrogen uit; die naam werd pas vanaf de vierde druk in 1898 officieel in de hoofdtitel verwerkt.